„Jeżeli on jest stalkerem, to kim jest Izabela Łęcka dzisiaj? Blacharą?” – pyta Marcin Dorociński w rozmowie z Jaśminą Marczewską dla Onet Kultura. „Myślę, że to jest zbytnie spłycenie tematu. Czy on jest nieuczciwy w tych uczuciach?” – dodaje [1]. Kwestia zdefiniowania tego, kto jest kim w ponadczasowej powieści Bolesława Prusa, nie traci na ważności mimo upływu lat.

Kiedy w szkole licealnej, prawie 15 lat temu, omawialiśmy tę lekturę, nasza polonistka nieśmiało zaczęła temat: „Pojawiają się też opinie, że w tym wszystkim Izabela Łęcka była ofiarą systemu…”, co cała klasa zgodnie odrzuciła. Mijają lata i wydawałoby się, że ta kwestia nadal jest nierozstrzygnięta, a marazm dyskusyjny pozostanie z nami na długo. Być może problem polega nie na braku odpowiedzi, lecz na pytaniach, które przyzwyczailiśmy się zadawać.


Lalkomania

Jednak coś zaczęło się zmieniać. Z początkiem roku 2026 Netflix wypuścił zwiastun swojej serialowej adaptacji powieści. Jako tło muzyczne wykorzystał utwór „Creep” zespołu Radiohead. Autor tekstu, Thom Yorke, napisał go w oparciu o własne doświadczenia. Według niego piosenka traktuje między innymi o niepewnościach związanych z byciem mężczyzną w latach 90. XX wieku [2]. Dzisiaj „creepem” określa się też mężczyznę, którego zachowanie jest odbierane jako dziwne, niepokojące, a niekiedy nawet zagrażające, szczególnie przez kobiety [3].

Już samo wykorzystanie tego utworu sugeruje, że reżyser Paweł Maślona postanowił nie tylko odkurzyć odwieczny konflikt, ale pokazać Wokulskiego jako człowieka, którego uczucie może być jednocześnie szczere i destrukcyjne. Potwierdzają to grafiki, które w kolejnych miesiącach promowały serial, ale też poszerzały spektrum pytań dotyczących pozostałych postaci. Na zdjęciu przedstawiającym Stanisława Wokulskiego granego przez Tomasza Schuchardta oraz Izabelę Łęcką (w tej roli Sandra Drzymalska) widzimy hasło: „Gold diggerka czy golden retriever?”. Z kolei grafice z Jackiem Braciakiem, serialowym Tomaszem Łęckim, towarzyszy stwierdzenie: „Stąd się biorą daddy issues”, a Kazimierz Starski, odgrywany przez Piotra Packa, nazwany jest „klasycznym toy boyem”.

To wystarczyło, żeby podzielić internet. W pełnych oburzenia głosach przewijały się opinie, że kampania jest żenująca, infantylizuje bohaterów i nie przystoi dziełu tej rangi [4]. Sprowadzanie złożonych postaci literackich do kilku współczesnych etykiet może prowadzić do uproszczeń. Jednocześnie łatwo przeoczyć, że zapowiedzi te wcale daleko nie odbiegają od sposobu, w jaki od lat dyskutujemy o bohaterach „Lalki”. Wokulski bywa przecież przedstawiany jako romantyczny idealista, a Łęcka jako wyrachowana arystokratka. Zmienił się przede wszystkim język, którym te oceny formułujemy. Być może największą zasługą prowokacyjnej kampanii było właśnie zwrócenie uwagi na to, jak łatwo zamykamy literackie postacie w gotowych schematach.


Zanim postawiliśmy Wokulskiego na piedestale

Zacznijmy jednak od początku. Bolesław Prus dzisiejszą lekturę szkolną publikował w częściach na łamach „Kuriera Codziennego” w latach 1887–1889. Wydania książkowego doczekała się dopiero w 1890 roku. Powieść już wówczas wzbudzała emocje, a jej pierwsze recenzje były niejednoznaczne. Doceniano ją za trafne ukazanie walki namiętności z rozsądkiem w kreacji głównego bohatera oraz rozległy obraz społeczeństwa; krytykowano za kompozycję i nadmiar wątków [5]. Nie od razu zyskała status arcydzieła, natomiast nie ulega wątpliwości, że od początku potrafiła wywoływać spory.

Od czasu pierwszej publikacji doczekała się szeregu adaptacji teatralnych, filmowych i radiowych. W 2026 roku do tej listy dołączyły film w reżyserii Macieja Kawalskiego oraz serial Pawła Maślony, wyprodukowany dla Netflixa przez Akson Studio. O uniwersalności tematyki powieści świadczy fakt, że również dziś rozbudza wyobraźnię jej krytyków i zwolenników.

Kinowa ekranizacja zaledwie trzy tygodnie po premierze przekroczyła granicę 2 mln widzów[6]. Zdaje się, że to serial wywołał bardziej gwałtowną dyskusję w mediach społecznościowych. Jak podaje Instytut Monitorowania Mediów, ponad 520 tys. interakcji, czyli reakcji, komentarzy i udostępnień, wygenerowały treści o serialu „Lalka” Netflixa w ciągu trzech dni od premiery. To ponad 40 proc. więcej niż w analogicznym okresie zebrał trzeci sezon popularnego „1670”[7]. Duża liczba interakcji nie oznacza oczywiście jednomyślnego zachwytu ani nie pozwala porównać wprost zainteresowania serialem i filmem. Pokazuje jednak, że niemal 140 lat po pierwszej publikacji powieść Prusa nadal potrafi stać się przedmiotem szerokiej dyskusji.


Czy Izabela Łęcka gold diggerką była?

Podejmując się próby oceny jakiejkolwiek adaptacji powieści Bolesława Prusa nie sposób uciec od tego pytania.

Można oczywiście docenić serial za odwagę. Już w „Ferdydurke” Gombrowicz ironizował, że „Słowacki wielkim poetą był”, sugerując, że kanon lektur jest w Polsce nienaruszalny i biada temu, kto spróbuje podnieść na niego rękę. Z pewnością twórcy serialu przekonali się na własnej skórze o sile przywiązania do tradycyjnych wyobrażeń o klasyce, choć jestem przekonany, że się z tym liczyli. Co więcej – mam nadzieję, że spodziewali się takich reakcji i swoje decyzje podjęli w pełni świadomie.

Uwspółcześnienie języka również zwraca uwagę. W internecie pojawiały się zrzuty ekranu i komentarze wytykające Wokulskiemu oraz Łęckiej, że przeklinają[8]. Tak jakby w świecie pełnym fałszu i obłudy było nie do pomyślenia, że ludzie w ten sposób okazują emocje. No i właśnie – emocje.

Ich było pełno, a wspomniany język podwórkowy tylko je pięknie podkreślał. Bo czego możemy oczekiwać od dramatu? Właśnie tego. A aktorzy grający główne role w produkcji doskonale nimi operowali, sprawiając, że postacie, które znamy z książki, nagle… stały się nam bliższe.

Nie oznacza to, że bohaterowie Prusa wcześniej byli pozbawieni psychologicznej głębi. Wręcz przeciwnie – ich niejednoznaczność stanowi jedną z największych zalet powieści. Serial pozwala jednak współczesnemu widzowi dostrzec tę złożoność bez konieczności przedzierania się przez język i konwenanse XIX wieku

Tak samo bliskie stały się ich problemy. Okazuje się bowiem, że książka, przez którą wielu z nas w liceum nie przebrnęło w całości, może faktycznie ukazywać uniwersalne konflikty, z którymi ludzkość mierzyła się zarówno ponad wiek temu, jak i teraz. Na ekranie widzimy przecież jak na dłoni uprzywilejowaną klasę społeczną, jej obłudę i sposób, w jaki buduje ona podziały między sobą a „zwykłymi zjadaczami chleba”, którzy również chcieliby w pełni korzystać z życia.

Nietrudno jest nam identyfikować się z taką wersją Wokulskiego, człowieka ambitnego, lecz zagubionego, ale też z Łęcką, która nie jest już tylko oderwaną od rzeczywistości arystokratką, lecz kobietą świadomą ograniczeń narzuconych jej przez społeczeństwo. Również Rzecki nie jest nam już tak daleki przez swój bonapartyzm – wyraźniej dostrzegamy jego romantyczną, pełną empatii stronę. Z kolei postacie reprezentujące najbardziej zepsute oblicze uprzywilejowanych elit od samego początku budzą w nas niechęć. Od pierwszego do ostatniego odcinka kibicujemy temu, by w końcu spotkała je kara.

Produkcja Netflixa nie jest jednak bez wad. Wśród nich wymienić można uproszczenia fabularne, historyczne nieścisłości czy marginalizację niektórych istotnych dla powieści wątków, w tym powstania styczniowego. Można też wskazać, że wulgarny język, styl wypowiedzi bohaterów oraz niektóre decyzje artystyczne są zbyt dalekie od realiów dziewiętnastowiecznej polszczyzny i ducha powieści.

Trzeba mieć na uwadze, że twórcy od samego początku przedstawiali produkcję jako współczesną reinterpretację książki. W moim odczuciu bilans tych decyzji wypada na korzyść serialu. Dzięki nim historia zyskuje emocjonalną bezpośredniość, a jej bohaterowie przestają być wyłącznie postaciami z obowiązkowej lektury.


Sprawiedliwość dla Lalki

Natomiast to, co najbardziej uderza w serialu, to fakt, że w pewnym sensie oddano sprawiedliwość zarówno bohaterom pierwowzoru, jak i, co być może zabrzmi zaskakująco, samemu Bolesławowi Prusowi. Nie dlatego, że wcześniej nie dostrzegano społecznej czy psychologicznej głębi jego powieści. Dostrzegano ją przecież od dawna. Jednak w szkolnych wspomnieniach wielu z nas „Lalka” pozostaje przede wszystkim historią nieszczęśliwej miłości Wokulskiego i Łęckiej. Być może to właśnie ten wątek najłatwiej zapamiętać, nie przebijając się przez wszystkie warstwy powieści.

Finał serialu nie pozostawia nas wyłącznie z pytaniami o relację między Łęcką a Wokulskim. Zachęca do porzucenia zero-jedynkowego myślenia, które mogliśmy wynieść z pierwszej styczności z „Lalką”. Skłania raczej do refleksji nad tym, jak współczesne są problemy, z którymi mierzyli się zarówno oni, jak i pozostali bohaterowie

W końcu przypominamy sobie, że „Lalka” nie była powieścią wyłącznie o miłości. Stanowiła również próbę opisania społeczeństwa, w którym poszczególne klasy, środowiska i jednostki są od siebie zależne, choć często nie potrafią ze sobą współpracować. To jeden z fundamentów pozytywistycznego myślenia: przekonanie, że społeczeństwo działa jak jeden organizm i jeśli jakaś jego część jest zepsuta, ten fetor szybko przechodzi na jego kolejne części.

W interpretacji Maślony to, co łączy Wokulskiego i Łęcką, przestaje sprowadzać się do uczucia. Coraz ważniejsze staje się ich poczucie niesprawiedliwości wobec świata. Te dwie postacie stają się buntownikami. Wychodzą światu naprzeciw i próbują porzucić to, co je dzieli, na rzecz współdziałania. I czy właśnie nie na tym polega sens powracania do klasyki – żeby zadawać jej nowe pytania i sprawdzać, jakie odpowiedzi jesteśmy w stanie z niej wydobyć?

Od publikacji pierwszego odcinka prusowskiej „Lalki” do premiery serialowej adaptacji minęło niemal 139 lat. Dopiero teraz mogę jednak zadać pytanie, które powinienem był postawić już w liceum, gdy omawialiśmy lekturę: czy rzeczywiście tak dobrze rozumieliśmy bohaterów, których z taką łatwością ocenialiśmy?

Według badań Biblioteki Narodowej ok. 59 proc. badanych Polaków w wieku co najmniej 15 lat nie przeczytało żadnej książki w 2025 roku [9]. Tymczasem we wrześniu o „Lalce” mówiono niemalże wszędzie.

Potrzebujemy produkcji takich jak ta, które bez skrępowania potrafią zapoczątkować dialog z młodszymi odbiorcami i zachęcić ich do szerszego spojrzenia na kwestie poruszone w pierwowzorze. Literatura klasyczna nie musi być przecież zamkniętym katalogiem raz ustalonych interpretacji, a jej wartość nie sprowadza się do wniosku, że Izabela Łęcka femme fatale polskiej literatury jest.

Adam Zamczała

 

[1] K. Maler, „Izabela Łęcka była… blacharą? Marcin Dorociński odpowiedział na zarzuty wobec Wokulskiego”, 22.10.2026 r., https://naekranie.pl/lekkie/lalka-izabela-lecka-blachara-marcin-dorocinski-wokulski-wywiad-1792669870 (dostęp: 31.10.2026).

[2] R. Tabor, „W malignie samego siebie – Thom Yorke”, 15.04.2009 r., https://kultura.onet.pl/muzyka/gatunki/alternatywa/w-malignie-samego-siebie-thom-yorke/rgmj0fl (dostęp: 31.10.2026).

[3] Obserwatorium Językowe Uniwersytetu Warszawskiego, „creep”, 22.06.2022, https://obserwatoriumjezykowe.uw.edu.pl/hasla/creep/ (dostęp: 31.10.2026).

[4] D. Szwajcer-Rubaszewska, „Kontrowersje wokół promocji »Lalki» Netflixa. »Daddy issues» i »toy boy»“, 16.09.2026 r., https://kultura.onet.pl/telewizja/aktualnosci/kontrowersje-wokol-lalki-tak-netflix-promowal-swoj-nowy-serial/b85xxwh (dostęp: 31.10.2026).

[5] Wikipedia, „Lalka”, https://pl.wikipedia.org/wiki/Lalka_(powie%C5%9B%C4%87)#Odbi%C3%B3r (dostęp: 31.10.2026).

[6] D. Kortyka, „»Lalka« z kolejnym rekordem. Twórcy nie spieszą się ze streamingiem”, 21.10.2026 r., https://kultura.onet.pl/film/wiadomosci/2-mln-sprzedanych-biletow-lalka-na-razie-zostaje-na-wielkim-ekranie/qwcktv7 (dostęp: 31.10.2026).

[7] Instytut Monitorowania Mediów, „»Lalka« Netfliksa podzieliła internautów – lawina komentarzy w social mediach i na Filmwebie”, 07.10.2026 r., https://www.imm.com.pl/baza-wiedzy/aktualnosci/lalka-netfliksa-podzielila-internautow-lawina-komentarzy-w-social-mediach-i-na-filmwebie/ (dostęp: 31.10.2026).

[8] Redakcja Nasze Miasto, „Wokulski bluzga, Łęcka szokuje. „Lalka” Netfliksa stała się bohaterem memów - zobacz przeróbki internautów! Już 30 września kolejna premiera”, 25.09.2026 r., https://katowice.naszemiasto.pl/wokulski-bluzga-lecka-szokuje-lalka-netfliksa-stala-sie-bohaterem-memow-zobacz-przerobki-internautow-juz-30-wrzesnia-kolejna-premiera/ar/c1p2-29383681 (dostęp: 31.10.2026).

[9] Biblioteka Narodowa, „Stan czytelnictwa w Polsce w 2025”, https://www.bn.org.pl/raporty-bn/stan-czytelnictwa-w-polsce/stan-czytelnictwa-w-polsce-w-2025/ (dostęp: 31.10.2026).

 

HTML Snippets Powered By : XYZScripts.com
Logo przedstawia szary skrót „MBP” (Miejska Biblioteka Publiczna), z literą „P” zakończoną czerwonym elementem przypominającym zakładkę do książki. Pod skrótem znajduje się pełna nazwa instytucji: „Miejska Biblioteka Publiczna w Świeciu” zapisana czerwonymi literami. Styl logo jest nowoczesny i elegancki.
Przegląd prywatności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.